Prezenteizm w pracy łatwo przeoczyć. Pracownik pojawia się w biurze, uczestniczy w spotkaniach i realizuje zadania, choć ból, przewlekłe zmęczenie lub problemy ze zdrowiem psychicznym utrudniają mu codzienne funkcjonowanie. Dla pracodawcy to wyzwanie, którego nie widać w statystykach absencji. Skąd bierze się prezenteizm, jakie ma konsekwencje dla organizacji i co można zrobić, by mu przeciwdziałać?

Prezenteizm w pracy – co oznacza i czym różni się od absencji?

Prezenteizm w pracy polega na wykonywaniu obowiązków zawodowych mimo problemów zdrowotnych, które mogą ograniczać zdolność pracownika do efektywnego działania. Osoba doświadczająca prezenteizmu jest obecna w pracy, uczestniczy w spotkaniach i realizuje zadania, ale jej stan zdrowia utrudnia codzienne funkcjonowanie. Nie zawsze jest to widoczne dla współpracowników czy przełożonych.

Prezenteizm może mieć związek zarówno z problemami dotyczącymi zdrowia fizycznego, jak i psychicznego. W obu przypadkach pracownik jest obecny w pracy, choć jego samopoczucie lub dolegliwości utrudniają mu wykonywanie obowiązków.

• Prezenteizm związany ze zdrowiem fizycznym – dotyczy pracowników wykonujących obowiązki mimo infekcji, migreny, przewlekłego bólu kręgosłupa czy innych dolegliwości mięśniowo-szkieletowych. Przykładowo osoba pracująca przy komputerze może odczuwać nasilający się ból karku i barków, przez co częściej przerywa pracę lub ma trudności z utrzymaniem koncentracji.
• Prezenteizm związany ze zdrowiem psychicznym – może występować u osób zmagających się z nasilonym stresem, objawami depresyjnymi, zaburzeniami lękowymi czy wyczerpaniem psychicznym. Problemy z koncentracją, pamięcią, podejmowaniem decyzji lub utrzymaniem uwagi mogą utrudniać realizację zadań, nawet jeśli pracownik formalnie pozostaje aktywny zawodowo.

Oba obszary mogą się przenikać. Przewlekły ból bywa związany z pogorszeniem samopoczucia psychicznego, a długotrwały stres może nasilać odczuwanie dolegliwości fizycznych. Dlatego prezenteizmu nie należy sprowadzać wyłącznie do przychodzenia do pracy podczas infekcji.

Prezenteizm a absencja – na czym polega różnica?

Absencja chorobowa oznacza nieobecność pracownika z powodu problemów zdrowotnych, natomiast prezenteizm – jak już wiemy – wiąże się z wykonywaniem pracy mimo tych problemów. W pierwszym przypadku nieobecność można odnotować w dokumentacji kadrowej. W drugim pracownik nadal realizuje obowiązki, dlatego jego trudności mogą pozostawać niezauważone.

Z perspektywy zarządzania zespołem oznacza to, że niska liczba zwolnień lekarskich nie musi świadczyć o dobrej kondycji zdrowotnej pracowników. Część osób może pracować mimo dolegliwości z obawy przed zaległościami, utratą wynagrodzenia lub negatywną oceną przełożonego. Jednocześnie samo występowanie choroby przewlekłej nie oznacza automatycznie prezenteizmu – wiele osób może skutecznie wykonywać swoje obowiązki, szczególnie gdy warunki pracy są dostosowane do ich potrzeb.

Skąd bierze się prezenteizm w pracy i jakie konsekwencje ma dla organizacji?

Za prezenteizmem stoją najczęściej sposób organizacji pracy, atmosfera w zespole i oczekiwania przełożonych. Jeśli nieobecność oznacza zaległości, dodatkowe obowiązki dla współpracowników lub konieczność tłumaczenia się z choroby, część osób decyduje się pracować mimo złego samopoczucia.

Do czynników sprzyjających prezenteizmowi należą m.in.:

• presja związana z obowiązkami – napięte terminy, nadmiar zadań i brak zastępstwa mogą sprawiać, że pracownik nie widzi możliwości skorzystania ze zwolnienia,
• kultura organizacyjna – jeśli w firmie nagradza się nieustanną dyspozycyjność, a odpoczynek traktuje jako oznakę słabości, pracownicy mogą ignorować własne potrzeby zdrowotne,
• obawy finansowe i zawodowe – strach przed utratą części wynagrodzenia, pominięciem przy awansie czy negatywną oceną przełożonego może skłaniać do pracy pomimo choroby,
• problemy zdrowotne – osoby z przewlekłym bólem, migreną czy innymi nawracającymi dolegliwościami mogą regularnie doświadczać trudności podczas wykonywania obowiązków, mimo że nie korzystają ze zwolnienia lekarskiego,
• poczucie odpowiedzialności za zespół – niektórzy pracownicy obawiają się, że ich nieobecność nadmiernie obciąży współpracowników lub opóźni realizację wspólnego projektu.

Z perspektywy pracodawcy prezenteizm w pracymoże być trudniejszy do zauważenia niż absencja. Pracownik pozostaje obecny, ale ze względu na dolegliwości może potrzebować więcej czasu na wykonanie zadań, mieć trudności z koncentracją lub częściej popełniać błędy. W przypadku chorób zakaźnych dochodzi również ryzyko przeniesienia infekcji na inne osoby w zespole.

Konsekwencje mogą wykraczać poza chwilowy spadek efektywności. Praca mimo problemów zdrowotnych bywa związana z pogorszeniem samopoczucia i trudnościami w regeneracji, a utrzymujące się dolegliwości mogą z czasem prowadzić do dłuższych nieobecności.

Dolegliwości mięśniowo-szkieletowe a prezenteizm – problem pracowników biurowych

Ból karku, sztywność barków czy dolegliwości w dolnej części pleców nie muszą uniemożliwiać pracy, ale mogą sprawiać, że wielogodzinne siedzenie przed monitorem staje się coraz bardziej męczące. Pracownik częściej zmienia pozycję, robi nieplanowane przerwy, ma trudności z koncentracją, a pod koniec dnia odczuwa wyraźnie większy dyskomfort. Nadal wykonuje swoje obowiązki, ale kosztuje go to więcej wysiłku.

Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA) wskazuje, że zaburzenia mięśniowo-szkieletowe związane z pracą mogą prowadzić nie tylko do absencji chorobowej, ale również do prezenteizmu [1, 2]. Pracownik z przewlekłym bólem nie zawsze korzysta ze zwolnienia, choć jego dolegliwości mogą ograniczać zdolność do wykonywania niektórych zadań.

Z perspektywy pracodawcy oznacza to, że samo zapewnienie ergonomicznego fotela czy regulowanego biurka nie rozwiązuje wszystkich problemów. Znaczenie mają również organizacja pracy, możliwość zmiany pozycji, aktywność fizyczna i dostęp do odpowiedniego wsparcia zdrowotnego. Przewlekłego bólu nie należy również automatycznie przypisywać siedzeniu przy komputerze – jego przyczyny mogą być znacznie bardziej złożone.

Jak przeciwdziałać prezenteizmowi? Strategie dla pracodawców i działów HR

Ograniczanie prezenteizmu wymaga działań zarówno na poziomie organizacji pracy, jak i profilaktyki zdrowotnej. Co możesz zrobić jako pracodawca?

1. Zadbaj o odpowiednią organizację pracy. Realistycznie planuj zadania, zapewniaj zastępstwa i nie twórz presji na pracę mimo choroby.
2. Rozpoznawaj potrzeby pracowników. Korzystaj z anonimowych ankiet, zbieraj opinie zespołu i analizuj warunki pracy. Nie zakładaj z góry, jakie wsparcie będzie potrzebne.
3. Wspieraj zdrowie fizyczne. Zadbaj o ergonomię, przerwy i możliwość zmiany pozycji. Rozważ konsultacje fizjoterapeutyczne oraz masaże biurowe, które mogą łagodzić niektóre dolegliwości mięśniowe i sprzyjać odprężeniu.
4. Nie pomijaj zdrowia psychicznego. Zapewnij dostęp do wsparcia psychologicznego, szkolenia dla menedżerów i atmosferę, w której pracownicy mogą otwarcie mówić o trudnościach.
5. Oceniaj efekty podejmowanych działań. Sprawdzaj, czy pracownicy korzystają z dostępnego wsparcia i czy odpowiada ono na ich potrzeby. Nie opieraj oceny wyłącznie na statystykach absencji.

Prezenteizm w pracy nie zniknie dzięki pojedynczemu benefitowi. Możesz jednak stopniowo tworzyć środowisko pracy, w którym pracownicy nie muszą ignorować swoich potrzeb zdrowotnych, żeby wywiązywać się z obowiązków.

Zdrowie pracowników zasługuje na więcej uwagi niż tylko wtedy, gdy pojawiają się zwolnienia lekarskie. Jeśli chcesz wprowadzić do swojej firmy dodatkową formę wsparcia, poznaj ofertę Masaży Biurowych Warszawa. Przyjedziemy do Twojego biura i zorganizujemy sesje, dzięki którym pracownicy będą mogli zadbać o swój komfort i znaleźć chwilę na odprężenie w ciągu dnia pracy. Skontaktuj się z nami, aby omówić szczegóły.

Źródła:

1. European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA), Musculoskeletal disorders, online: https://osha.europa.eu/other/themes/musculoskeletal-disorders.
2. European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA). Why is it so important? Healthy Workplaces Campaign 2020–2022: Lighten the Load, online: https://prodd11-healthy-workplaces.osha.europa.eu/en/previous-campaigns/musculoskeletal-disorders-2020-22/why-it-so-important.